Cây Ma Hoàng: Vị thuốc thường dùng trong các bài thuốc giải cảm

Cây Ma hoàng (Herba Ephedrae) là một vị thuốc quen thuộc trong Đông y, chuyên dùng để chữa cảm cúm, hạ sốt, giảm ho… Hiện nay cây chưa thấy ở Việt Nam, các bệnh viện và nhà thuốc Đông y thường nhập khẩu từ Trung Quốc.

Cây Ma hoàng (Herba Ephedrae)Cây Ma hoàng (Herba Ephedrae)

Cách chiết xuất ephedrin từ cây ma hoàng

Ma hoàng chưa thấy mọc hoang và trồng ở nước ta. Trên thế giới, ma hoàng trồng ở châu  u, châu Mỹ, châu Phi nhưng có ít hoạt chất, chỉ có ma hoàng mọc ở châu Á chưa nhiều hoạt chất nên được thế giới công nhận dùng làm thuốc.Nơi cung cấp ma hoàng là Ấn Độ, Pakistan, đặc biệt Trung Quốc là nơi cung cấp chính. Trung Quốc thường xuyên xuất cảng thảo ma hoàng vì sản lượng có nhiều, sau đó đến mộc tặc ma hoàng, còn trung gian ma hoàng thường tiêu thụ ở những địa phương có cây.

Mặc dù ephedrin là hoạt chất của ma hoàng đã tổng hợp được, nhưng D- pseudoephedrin và DL – ephedrin tổng hợp tác dụng kém hơn L – ephedrin chiết từ cây ma hoàng, mặc khác nhu cầu dùng ephedrin ngày càng tăng, cho nên ngoài việc thu hái cây mọc hoang, người ta còn trồng ở nhiều nơi.ma hoàng trồng bằng hạt.

Ma hoàng thu hái vào mùa thu vì theo dõi hàm lượng hoạt chất trong cây người ta thấy nếu hái vào mùa đông, hoạt chất chỉ còn 50%, sang mùa xuân chỉ còn 25-30%. Thần nông bản thảo cũng qui định ma hoàng phải hái vào tiết lập thu khi thân còn hơi xanh, bỏ các mấu và quả. Ngày nay đã chứng minh thấy mấu và quả có rất ít alvaloid.

Mùa cây ma hoàng

Tên ma hoàng vì vị thuốc có vị ma (cay cay tê tê, không rõ rệt) màu vàng. Tên Ephedraedo chữ Epi có nghĩa là trên, hedra có nghĩa là đất, ý nói là cây thuốc mọc trên đá, chữ sinica có nghĩa là cây nguồn gốc ở Trung Quốc, equisetina là mộc tặc ý nói có loài ma hoàng giống cây mộc tặc (cỏ tháp bút). 

Thu hái ma hoàng vào mùa thu, trong khi nghiên cứu định lượng hoạt chất, người ta cũng thấy vào mùa thu, hoạt chất đạt tới 100% thì vào mùa xuân hoạt chất chỉ còn 25-30%, nếu chậm thu hoạch vào mùa đông, hoạt chất còn có 50%. Trong bộ sách thuốc cổ nhất của Trung Quốc (Thán nông bản thảo), người ta cũng đã quy định ma hoàng phải hái vào tiết lập thu, khi thân còn hơi xanh, bỏ các mấu và quả. Khoa học hiện nay đã chứng minh kinh nghiệm đó là đúng. Đốt và quả chứa rất ít ancaloit, nếu đợi cây già, ngã màu nâu thì vị thuốc hết hiệu lực, chỉ dùng cho trâu bò ăn mà thôi.

Mùa cây ma hoàngMùa cây ma hoàng

Tại sao không dùng cây ma hoàng cho người ra nhiều mồ hôi

Tinh dầu từ dược liệu có tác dụng hạ thân nhiệt đối với chuột nhắt có thân nhiệt bình thường.

Ma hoàng có thể gây ra mồ hôi nhiều, vì vậy sử dụng liều cao hoặc dài ngày có thể khiến cơ thể suy nhược. Để làm giảm tác dụng này, nên dùng ma hoàng nướng mật để làm giảm trạng thái phát hãn.

Phương pháp chiết xuất ma hoàng

Phương pháp sắc ký lớp mỏng (Sắc ký lớp mỏng).

Sử dụng bản mỏng Silicagel G hoạt hoá ở 1100C trong 30 phút, hệ dung môi khai triển: cloroform – methanol-amoni hydroxyd đậm đặc (20: 5: 0,5).

Dung dịch thử: Bột dược liệu, kiểm hoá bằng amoni hydroxyd đậm đặc và chiết bằng cloroform, đun hồi lưu 1 giờ, lọc. Bốc hơi dịch lọc tới cắn, thêm methanol vào cắn rồi khuấy đều. Lọc, được dung dịch thử.

Dung dịch đối chiếu: Hoà tan một lượng ephedrin chuẩn trong methanol (TT) để được dung dịch có nồng độ 1 mg/ml.

Cách tiến hành: Chấm riêng biệt lên bản mỏng các dung dịch trên, triển khai sắc ký xong, để khô bản mỏng ở nhiệt độ phòng, phun dung dịch ninhydrin (TT) và sấy ở 105oC khoảng 5 phút. Trên sắc ký đồ của dung dịch thử phải có vết cùng màu sắc và giá trị Rf với vết ephedrin trên sắc ký đồ của dung dịch đối chiếu.

Có thể sử dụng sắc ký lớp mỏng hiệu năng cao để định tính Ma hoàng: Chiết dược liệu bằng MeOH. Sử dụng bản mỏng silicagen, triển khai bằng hệ dung môi  và quan sát ở  λ= 366nm

Ma hoàng được điển

MA HOÀNG Herba Ephedrae Bộ phận trên mặt đất đã phơi hoặc sấy khô của cây Thảo  ma hoàng  (Ephedra sinica Staff.). Mộc tặc ma hoàng (Ephedra equisetina Bunge.). Trung gian ma hoàng  (Ephedra intermedia Schrenk, et c. A. Meyer); họ Ma  hoàng (Ephedraceae).

Ma hoàng được điểnMa hoàng được điển

Thảo ma hoàng

Trên thị trường, thường lưu hành nhiều loài ma hoàng, nhưng chủ yếu có mấy loài sau đây: 

  • Thảo ma hoàng, còn gọi là điền ma hoàng hay xuyên ma hoàng, (Herba Ephedrae sinicae) hái ở cây thảo ma hoàng Ephedra sinica Staph. 
  • Mộc tặc ma hoàng còn gọi là mộc ma hoàng, hay sơn ma hoàng (Herba Ephedrae equisetinae), hái từ cây mộc tặc ma hoàng Ephedra equisetina Bunge. 

Ngoài ra còn trung ma hoàng (Herba Ephedrae intermediae) hái từ cây trung ma hoàng Ephedra intermedia Schrenk el Mey. Song tuệ ma hoàng hái từ cây song tuệ ma hoàng Ephedra distachya L. v.v… 

Ma hoàng thang

Ma hoàng tân ôn phát biểu, tuyên phế, bình suyễn là chủ dược, phối với Quế chi ôn kinh tán hàn giúp Ma hoàng phát biểu

Ma hoàng thangMa hoàng thang

Thành phần

  1. Ma hoàng         4-12 gam.
  2. Quế chi             4-12 gam.
  3. Hạnh nhân      12 gam.
  4. Chích thảo       4 gam.

Cách dùng

Ngày dùng 1 thang sắc nước chia 2 lần uống.

Công dụng

Phát biểu tuyên phế, bình suyễn chỉ khái.

Chủ trị

Cảm mạo phong hàn, sợ lạnh, phát sốt không có mồ hôi, ho, khí suyễn, tay chân mình đau nhức.

Giải bài thuốc

Ma hoàng tân ôn phát biểu, tuyên phế, bình suyễn là chủ dược, phối với Quế chi ôn kinh tán hàn giúp Ma hoàng phát biểu, Hạnh nhân giáng khí chỉ khái, Cam thảo hóa đàm chỉ khái trợ Ma hoàng bình suyễn. Trên nền văn hiến y học của Tổ quốc ta, lấy Ma hoàng thang tiêu biểu cho phương thức phát biểu. Nhưng ứng dụng lâm sàng lại dùng nó để tuyên phế, bình suyễn, chỉ khái và phát biểu. Khi hàn tà thấu biểu, phế khí bất tuyên dẫn đến ho suyễn không mồ hôi, tức phải phát tán hàn tà ở biểu mới có thể tuyên thông phế khí, bình suyễn, chỉ khái.

0/5 (0 Reviews)